İndirgemeci Prangalardan Kurtulma Olanağı Olarak Logoterapi

Kadir Soğuksu, VALUE İstanbul İleri Düzey Program Katılımcısı

“İnsanlık kelime haznesinde, hakikat sözcüğünden başka öldürücü bir sözcük yok

âdeta. Kaç adamın öznel hakikati yüzünden milyonlarca insan öldürülmedi mi?” diyordu

Lapide Frankl ile diyaloğunda. Bugün tüm bilim alanlarında uzmanlaşmanın kendi ilgi

alanındaki olgularla ilgili nedensel araştırmalardaki ‘hakikat’ iddiası üzerinde ‘kesinlik’

sanrısı ve ‘genelleme’ hatasından ilk zamanlardan beri psikoloji bilimi de olumsuz yönde

etkilenmiştir. Oysa ‘hakikat’ iddiası bilimin değil dinin bir söylemi olabilir daha çok.

Nitekim Frankl “Psikolojiye tapıldıkça ve her şeyin açıklaması haline getirildikçe, din

psikolojisi kavramından çıkar, psikolojinin dine dönüştüğünü görürüz.” demektedir.

Frankl’a göre bilim insanlarının uzmanlaşmalarında bir tehlike yoktur aslında. Esas tehlike

uzmanların genelleştirmeleri ve aşırı genelleştirilmiş ifadelerde bulunmalarıdır. Frankl

buna benzer şekilde bir psikoloğun ‘insan olma’ adı verilen bütün bir fenomeni yalnızca

psikodinamik veya davranışçılık kavramlarıyla ya da koşullandırılmış reflekslerle

açıklamaya çalışmasının da psikolojiyi bir dine bir psikolojizme dönüştüreceğini savunur.

Frankl’a göre ister biyolojik ya da psikolojik veya sosyolojik olsun insan koşullardan azade değildir elbette. Ancak insanı bunlara indirgemek yani dolayısıyla indirgemecilik ‘insan fenomenini, onu bir gölge hadise kılarak insanlığından alıkoyar, yani, bir insan fenomenini doğası itibarıyla insanlık dışı fenomenine indirger.’ Frankl açısından indirgemecilik“insanlık dışı olma hali” olarak tanımlanır. Oysa insan Frankl’a göre “koşullar karşısında bir tutum beliremekte her zaman özgürdür ve özgür kalacaktır; koşullara karşı tutumunu seçmekte her zaman özgürdür.”

Öte yandan uzmanlaşma elbette işlevseldir. Ancak aşırı genelleme hatasına düşüp,

dar bir perspektifle bütünü açıkladığı iddiasında bulunmadığı sürece öyle kabul edilebilir.

Örneğin bir tabloya neredeyse burnunuz değecek kadar yakından baktığınızda yalnızca bir leke görürsünüz. Birkaç adım geri çekildiğinizde ise o lekenin, büyük bir kompozisyonun anlamlı bir parçası olduğunu fark edersiniz. İnsanı anlamaya çalışırken de çoğu zaman benzer bir hata yapıyoruz. Yakından, çok yakından, tek bir boyuttan bakıyoruz. Öyle ki parçaları görürken bütünü kaçırıyoruz.

Yakın zamanda yaşadığım bir sağlık problemi bu durum üzerinde yeniden

düşünmeme yardımcı oldu. Ayağımdaki güç kaybı ve karıncalanma şikayetiyle alanında iyi olarak bilinen iki farklı beyin ve sinir cerrahisi uzmanına

başvurdum. MR görüntüleri ve ayak muayenesine bakarak sorunun bel fıtığından

kaynaklandığını ve ameliyat olmam gerektiğini kesin bir dille ifade ettiler. Hatta olmamam durumunda ortaya çıkabilecek risklerin ciddiyeti konusunda bilgilendirdiler. Lokal olarak MR'da ve ayak muayenesinde gördükleri şey buydu. Ancak daha sonra değerlendirme amacıyla iki farklı fizyoterapi uzmanına da başvurdum. Muayene sonrasında kendi perspektifinden değerlendirme yapan fizyoterapist doktor farklı bir pencere açtı. Anatomi bilimine dayanarak diz altında bir sinir deformasyonundan şüphelendiğini söyledi ve bir nöroloji uzmanına yönlendirerek EMG çekilmesini istedi. EMG kontrolleri sonrasında sonuçlar güç kaybının diz altındaki periferik bir sinir sıkışmasından kaynaklanabileceğini, bel fıtığının görüntülerde dikkat çekici görünmesine rağmen asıl sorumlunun o olmayabileceğini, hatta bel ameliyatı yapılsa bile şikâyetin devam edebileceğini söyledi.

Aynı beden... Aynı belirtiler... Ama farklı perspektifler... O gün bir kez daha anladım

ki bazen gerçek sorun baktığımız yerde değil ya da gördüğümüz kadarıyla değildir. Ve

bazen bir uzmanlık alanının doğrusu, bütünün yalnızca bir parçasıdır. Hata yine

genellemelerde… Psikolojidede durum bundan çok farklı değildir. İnsanı yalnızca

bilinçdışına, haz ilkesine, güç istencine indirgediğimizde ya da yalnızca biyolojisine veya

geçmiş yaşantılarına indirgediğimizde, tıpkı MR görüntüsü ya da bir kaç sınırlı gözleme

dayanarak bütün hikâyeyi gördüğümüzü zannetme yanılgısı ya da riskine düşeriz. Viktor

Frankl'ın psikolojizm, biyolojizm ve pandeterminizm eleştirileri tam da bu noktada anlam

kazanır. Çünkü Frankl'a göre insan; yalnızca dürtülerinin, yalnızca bilinçdışının, yalnızca

genlerinin, yalnızca çocukluğunun, yalnızca koşullarının ürünü değildir. İnsan bunların

hepsinden etkilenir; fakat bunların hiçbirine bütünüyle indirgenemez. İnsan, kendisini

aşabilen bir varlıktır. Frankl'ın belki de en özgün iddialarından biri de budur.

Psikolojinin ilk zamanlardan itibaren "İnsan davranışlarının kaynağı

nedir?”sorusuna dönem dönem yoğunlaştığını biliyoruz. Logoterapi ise başka bir soru ile

buna karşılık verir: "Hayat bizden şu anda ne bekliyor?" İşte logoterapi bu nedenle

geçmişten çok geleceğe yönelir. Nedenden çok amaca bakar. Dürtülerden çok değerlere

bakar. Belirlenmişlikten çok sorumluluğa bakar. Çünkü insan yalnızca "nedenlerin"

yaşadığı bir dünya içinde değil, aynı zamanda "anlamların" yaşadığı bir dünyada var olur. Frankl'a göre insanın temel motivasyonu haz değildir. Üstünlük kurma isteği de değildir. İnsanın en temel yönelimi anlam istencidir. Bu yüzden modern insanın birçok sorunu aslında mutsuzluk değil, anlamsızlıktır. Belki de bugün birçok semptomun arkasında duyulmayan bir anlam çığlığı vardır. Belki de bazı insanların ihtiyacı yalnızca açıklanmak değil, anlamlandırılmaktır. İnsanı bir makineye indirgeyerek bir bütün olarak anlama şansımız yoktur. Nitekim Frankl’a göre “Öngörülebilecek şeyler bir makinenin, bir

robotun hareketleridir. İnsan ruhunun mekanizmalarını öngörmeye çalışabiliriz ama

insan, ruhtan fazlasıdır.”

Çağımızın sorununu varoluşsal boşluk ve kitlesel nevroz olarak ortaya koyar

Frankl. “Noöjenik nevrozlar dürtüler ve içgüdüler arasındaki çatışmadan kaynaklanmaz,

daha ziyade çeşitli değerler arasındadır bu çatışma, yani, ahlaki çatışmalardan

kaynaklanır. Daha genel olarak ifade etmek gerekirse ruhsal sorunlardan ortaya çıkar. Bu sorunlar arasında, varoluşsal engellenme büyük rol oynar.”

İşte bu yüzden logoterapi...Çünkü insan bir dürtü, bir refleks, bir MR görüntüsü ya

da bir teşhisten ibaret değildir. İnsan, her koşulun içinde hayatın kendisine yönelttiği

soruya cevap vermeye çalışan anlam arayıcısı bir varlıktır. Frankl’a göre “Biz terapistlerin amacı hastanın varoluşuna bir anlam kazandırmamız değil, hastanın bu amacı bulmasını

sağlamak, tabiri caizse, somut ve kişisel anlamlar ve değerler olasılıklarının tüm

spektrumunun farkına varması için görüş alanını genişletmektir" logoterapinin ilgilendiği.

Frankl logoterapiyi basit olarak,“anlam yoluyla iyileştirme olarak tanımlar” ve insan

hayatı sadece bir şeyler yaparak değil, bir şeyi deneyimleyerek, severek, bir şeyin ya da

birinin varlığını deneyimleyerek anlamandırabilir. Frankl insanı basitçe var olmayan,

varoluşunun ne olacağına, bir sonraki anda kendisinin ne olacağına kendisi karar veren bir varlık olarak kabul eder. Nihayetinde Frankl açısından kendisini aşan bir varlık olması

yönüyle insan için “noöjenik vakalarda, uygun ve yeterli terapinin genel olarak psikoterapi değil, logoterapi olduğu açıktır.”

Kaynakça:

- Viktor E. Frankl, İnsanın Anlam Arayışı

- Viktor E. Frankl, Anlam İstenci

- Viktor E. Frankl, Duyulmayan Anlam Çığlığı

- Viktor E. Frankl, Anlamsızlık Hissi

- Viktor E. Frankl, Anlam, Özgürlük ve Sorumluluk

- Viktor E. Frankl – Pinchas Lapide, Tanrı Arayışı ve Anlam Sorunu